Вимушена міграція з України: думки та прийняття рішення про повернення
У статті розглянуто чинники прийняття рішення про повернення вимушено переміщених за кордон українців внаслідок повномасштабної війни Росії проти України. Авторками проаналізовано й узагальнено теоретичні засади та результати поточних досліджень зворотної міграції, зокрема моделі прийняття рішення про повернення, його причини або перешкоди. Авторки спираються на результати дослідження досвіду вимушеного переміщення за кордон і думок про повернення в Україну, проведеного аналітичним центром Cedos. Дані було зібрано у жовтні – грудні 2024 р. в межах онлайн-опитування та фокус-групових дискусій з вимушено переміщеними за кордон людьми. Авторками визначено, що повернення є більшою мірою окремим міграційним циклом, а не завершальною стадією попереднього міграційного процесу. Показано, що люди часто повертаються у відмінний від попереднього соціальний, економічний і географічний контексти. На основі вивчених підходів запропоновано три моделі прийняття рішень про зворотну міграцію: добровільне, вимушене через зовнішні чинники та вимушене через особисті обставини. За даними аналізу актуальних досліджень зроблено висновок про обмеженість економічних теорій для пояснення зворотної міграції. Попри важливість економічних чинників, вагомий вплив на прийняття рішення має емоційний зв’язок зі спільнотою та країною. У статті також визначено чинники, які є ключовими у міркуваннях про повернення: безпеку, житло, дім, працевлаштування, спільноту, емоційний зв’язок з країною та патріотичні почуття, охорону здоров’я, соціальний захист, можливості для дітей. Проілюстровано, що одні й ті самі чинники можуть схиляти як до повернення в Україну, так і до рішення залишитись за кордоном, а також спричиняти як добровільне, так і вимушене прийняття рішення про (не)повернення.
Ukraine Situation Flash Update #82. (2025). UNHCR. URL: https://data.unhcr.org/en/documents/details/117787
Van Tubergen, F., Wachter, G.G., Kosyakova, Yu., Kogan, I. (2024). Return intentions among Ukrainian refugees in Europe: A Cross-National Study. International migration, 62 (5), 181-198.
Vakhitov, V., Zaika, N., Kandul, S. (2024). Return Intentions of Ukrainian Refugees: The Role of National Identity and Pride. SSRN, 1-21.
Adema, J., Aksoy, C.G., Giesing, Y., Poutvaara, P. (2024). The Effect of Conflict on Refugees’ Return and Integration: Evidence from Ukraine. IZA DP.
Сологуб, І. (2024). Повернутися чи залишитися? Які чинники впливають на рішення українських біженців. VoxUkraine. URL: https://voxukraine.org/povernutysya-chy-zalyshytysya-yaki-chynnyky-vplyvayut-na-rishennya-ukrayinskyh-bizhentsiv
Lives on hold: Intentions and Perspectives of Refugees, Refugee Returnees and IDPs from Ukraine. (2024). Regional intentions report #5. UNHCR.
What do we know about Ukrainian refugees returning home since the full scale invasion? Longitudinal Survey of Ukrainian Refugees, Round 18 – Late October / Early November 2023. (2023). IMPACT Initiatives.
Sydorov, M., Salnikova, S., Severyn, A. (2024). (Non-)Return of Ukrainian War Refugees: Modeling Repatriation Using Logistic Regression. Sociological Studios, 25 (2), 81-93.
Mykhailyshyna, D., Samoiliuk, M., Tomilina, M., Myronenko, O., Levchenko, Ye., Vyshlinskyi, H. (2025). Ukrainian Refugees After Three Years Abroad. Fourth Wave of Research. Kyiv: Centre for Economic Strategy [in Ukrainian]
Back, but not necessarily home: refugee experiences upon returning to Ukraine and becoming IDPs, Longitudinal Survey of Ukrainian Refugees, Round 20 (December 2023 – January 2024). (2024). IMPACT Initiatives.
Longitudinal Survey of Ukrainian Refugees, Round 16. (2023). IMPACT Initiatives.
King, R., Kuschminder, K. (2022). Introduction: definitions, typologies and theories of return migration. Handbook of return migration. Cheltenham: Edward Elgar Publishing Limited.
Kļave, E., Šūpule, I. (2019). Return Migration Process in Policy and Practice. In The Emigrant Communities of Latvia (pp. 261-282). Cham, Switzerland: Springer Nature.
Pauli, J. (2021). Return migration. In J. Cohen, I. Sirkeci (Eds.), Handbook of Culture and Migration (pp. 95-109). Cheltenham: Edward Elgar Publishing Limited.
Stack, C. (1996). Call to Home: African Americans Reclaim the Rural South. New York: Basic Books.
Tezcan, T. (2019). Return home? Determinants of return migration intention amongst Turkish immigrants in Germany. Geoforum, 98, 189-201.
Bilecen, T. (2022). To Stay or to Return? A Review on Return Migration Literature. Migration Letters, 19 (4), 367-385.
Saar, M. (2017). To return or not to return? The importance of identity negotiations for return migration. Social Identities, 24 (1), 120-133.
De Haas, H., Fokkema, T. (2011). The effects of integration and transnational ties on international return migration intentions. Demographic Research, 25, 755-782.
Cassarino, J.-P. (2004). Theorising Return Migration: a revisited conceptual approach to return migrants. Florence: EUI Working Paper RSCAS.
Gmelch, G. (1980). Return migration. Annual Review of Anthropology, 9, 135-159.
Mykhailyshyna, D., Samoiliuk, M., Tomilina, M., Myronenko, O., Levchenko, Ye., Vyshlinskyi, H. (2024). Ukrainian refugees. Future abroad and plans for return. The third wave of the research. Kyiv: Centre for Economic Strategy [in Ukrainian]
Kabanets, Yu., Khelashvili, A., Budz, O., Miloserdov, V., Voitenko, O., Polishchuk, O. (2025). Experience of Forced Displacement Abroad and Thoughts about Returning to Ukraine. Cedos [in Ukrainian]
Returning home from abroad: Trends, Drivers and Reintegration Challenges among Ukrainian Returnees from Abroad. (2025). IOM UN Agency.
Kõua, A., Muldera, C.H., Bailey, A. (2017). ‘For the sake of the family and future’: the linked lives of highly skilled Indian migrants. Journal of Ethnic and Migration Studies, 43 (16), 2788-2805.
Dustman, C. (2003). Children and Return Migration. Journal of Population Economics, 16 (4), 815-830.